Hoe staat het met eilandjestransplantatie bij diabetes type 1?

Iemand die bijna geen insulineproducerende cellen heeft, krijgt bij een eilandjestransplantatie nieuwe eilandjes van Langerhans. Deze maken insuline. Dit gaat met een transplantatie van eilandjes uit alvleesklieren van overleden orgaandonoren. Arts-onderzoeker Willemijn de Vos weet hier alles over. Ze werkt in Leiden bij het Cure One diabetes type 1-onderzoekscentrum in het LUMC. We stelden haar 5 vragen.

Als eerste, hoe gaat een eilandjestransplantatie ook alweer? 

‘Er zijn verschillende soorten transplantatie van eilandjes van Langerhans. Bij mensen met diabetes type 1 gaat het meestal om een allogene transplantatie. Dit betekent dat mensen eilandjes krijgen uit de alvleesklier van een overleden orgaandonor.

Dat gebeurt niet zomaar bij alle mensen met diabetes type 1. Dit zijn alleen mensen met heel veel gezondheidsproblemen door hun diabetes. Ze hebben bijvoorbeeld ernstige hypo’s waar tegen niets genoeg helpt. Dus ook niet de beste technische hulpmiddelen en de steun van hun diabetesteam. Soms hebben ze ernstige complicaties van diabetes en kregen ze al eerder een niertransplantatie.

De donoralvleesklier krijgt eerst een strenge keuring. Niet elke alvleesklier is namelijk goed genoeg is om er eilandjes uit te halen. Dit heet trouwens: eilandjes ‘isoleren’. We halen dan de eilandjes uit de alvleesklier door ze los te maken van het weefsel in de alvleesklier. Dit gebeurt met een ingewikkeld proces en we zijn hier ongeveer 8 uur mee bezig. 

Eilandjes zijn maar 1-2% van het hele orgaan. Ze hebben de grootte van hele kleine zandkorreltjes. Die eilandjes brengen we daarna via een infuus over naar de lever van iemand met diabetes type 1. De lever is een veilige plek die we goed kunnen bereiken.’

Lees meer over transplantatie van eilandjes van Langerhans.

Hoe zit het met het immuunsysteem na zo'n eilandjestransplantatie? 

‘Je krijgt cellen van iemand anders en je lichaam reageert hierop. Het wil die vreemde cellen afstoten, die horen er niet. Om dit te voorkomen moet iemand levenslang heel sterke medicijnen slikken. Deze onderdrukken het immuunsysteem, dus de afweerreactie tegen de getransplanteerde cellen. Dit is heel belangrijk voor de eilandjes om te overleven, maar de medicijnen kunnen wel bijwerkingen hebben.

Gelukkig weten we door onderzoek steeds beter welke medicijnen het beste werken en hoeveel we iemand hiervan moeten geven. We willen de beste balans vinden tussen wat nodig is om de afweer te onderdrukken en wat de minste bijwerkingen geeft.’

Onderzoekers zoals Eelco de Koning werken al ruim 20 jaar aan deze behandeling. Wat is er allemaal veranderd sinds de eerste transplantatie in 2007? 

‘Eigenlijk heel veel. Ik zal een paar dingen uitlichten. Allereerst zijn er dus betere medicijnen om de afweer te onderdrukken. We weten steeds beter hoe we getransplanteerde eilandjes het beste kunnen beschermen. Maar er zijn bijvoorbeeld ook andere vormen van eilandjestransplantatie.

Zoals autologe eilandjestransplantatie. Dit is bedoeld voor mensen bij wie de alvleesklier met een operatie weggehaald wordt. Autoloog betekent dat we de eilandjes uit hun eigen alvleesklier halen en deze weer bij henzelf terug transplanteren. Omdat dit hun eigen cellen zijn, stoot het lichaam de eilandjes niet af. Er zijn geen medicijnen nodig om de afweer te onderdrukken.

Het is wel moeilijker om de eilandjes uit de alvleesklier te halen. Het orgaan bij deze mensen is namelijk vaak al ernstig beschadigd. De alvleesklier is bijvoorbeeld ernstig ziek door een niet-kwaadaardige aandoening, zoals een blijvende ontsteking. Na deze operatie krijgen deze mensen een vorm van diabetes die moeilijk te behandelen is. Maar door de autologe eilandjestransplantatie voorkomen we dit voor een deel.’

> Lees meer over deze vorm van diabetes: diabetes type 3c.

‘Een andere soort transplantatie hebben we begin 2026 voor het eerst in Nederland gedaan. Dit is een gecombineerde eilandjes- en niertransplantatie. Hierbij komen de organen allebei van dezelfde donor. Mensen met diabetes type 1 hebben soms ook ernstige nierproblemen na jaren met hoge glucosewaarden.

Nu krijgen mensen dan vaak eerst een donornier, en daarna pas een eilandjestransplantatie. Maar de getransplanteerde nier kan juist beschermd worden als we tegelijkertijd ook eilandjes transplanteren. Het risico op afstoting is ook kleiner als je verschillende organen krijgt van 1 donor. Verder zijn minder opnamen in het ziekenhuis nodig. Ook rondom de medicijnen is alles eenvoudiger.

Wetenschappers wereldwijd werken steeds meer aan nieuwe insulineproducerende cellen. Ze willen deze cellen zelf maken vanuit stamcellen. Ook in ons eigen onderzoekscentrum werken we hieraan. Dan zijn geen overleden donoren meer nodig voor een transplantatie. En als we de stamcellen genetisch veranderen, zijn misschien zelfs geen medicijnen meer nodig die het afweersysteem onderdrukken.

Wij vinden het belangrijk om te werken aan vernieuwend onderzoek bij mensen. We delen onze kennis met onderzoekers over de hele wereld. Zo leren we ook van hun kennis en ervaringen. 

Dit is ook een van de redenen dat we in 2025 Cure One hebben opgericht. Dit is het diabetes type 1-onderzoekscentrum in het LUMC. Binnen Cure One werken we als groep van eilandjes-onderzoekers samen met andere onderzoekers. Bijvoorbeeld met de onderzoeksgroepen van Bart Roep en Arnaud Zaldumbide.’

> Lees ook dit interview met Bart Roep over diabetes genezen of voorkomen.

Hoe vaak worden eilandjestransplantaties op dit moment gedaan? En waarom gebeurt dit niet vaker? 

‘Eilandjestransplantaties doen we in Nederland alleen in het transplantatiecentrum van het LUMC. Gemiddeld zijn dit per jaar 8 tot 10 transplantaties met eilandjes van een donor. Dit kunnen we bijna niet vaker doen. Daarvoor hebben we niet genoeg donoren. Ook zijn de afweer-onderdrukkende medicijnen voor de meeste mensen een grote drempel. Maar er zijn mensen die zoveel ernstige gezondheidsproblemen hebben door hun diabetes, dat de voordelen van de behandeling groter zijn dan de nadelen van de medicijnen.

Als we oneindig veel eilandjes zouden hebben, en als we afweer-onderdrukkende medicijnen niet nodig hadden. Dan zouden we dit voor veel meer mensen kunnen doen. Daarom is onderzoek naar nieuwe cellen die insuline maken ook zo belangrijk. Wetenschappers werken hier op verschillende manieren aan.’

Je ziet weleens nieuws over mensen met diabetes type 1 die na een transplantatie geen insuline meer nodig hebben. Is dit de toekomst? 

‘Dat zou heel mooi zijn. En soms gebeurt dit ook na een alvleesklier- of eilandjestransplantatie. Maar lang niet altijd. En het is ook niet het grootste doel. Het belangrijkste is dat mensen hun bloedglucose makkelijker onder controle kunnen houden. En dat ze geen ernstige hypo’s meer krijgen. Dat is grote winst voor hun kwaliteit van leven.

Als mensen ook geen insuline meer nodig hebben is dat natuurlijk fijn. Maar dat gebeurt bij ongeveer 30 procent van de mensen die eilandjestransplantatie krijgen. Vaak is dit ook tijdelijk. Het heeft ook te maken met hoeveel transplantaties iemand krijgt.

Om ervoor te zorgen dat iemand met diabetes type 1 geen insuline meer nodig heeft, zijn heel veel eilandjes nodig. Meestal meer eilandjes dan we uit 1 donoralvleesklier kunnen halen. Nu gebruiken we in principe per transplantatie 1 donorpancreas voor 1 ontvanger.  

Een onderzoek uit 2025 liet zien dat ook stamcellen kunnen worden gebruikt om eilandjes te maken die genoeg insuline afgeven na transplantatie. Mensen hebben dan weer genoeg eigen insuline. Het gaat hierbij om pluripotente stamcellen. Deze kunnen zich oneindig delen en nog elke cel van het lichaam worden. Dat maakt deze cellen heel geschikt om een grote hoeveelheid nieuwe eilandjes te maken.

Maar op dit moment hebben mensen ook bij deze nieuwe stamceleilandjes vaak nog zware medicijnen nodig. Daarom zoeken wetenschappers over de hele wereld, net zoals wij in Cure One, naar een manier waarmee die medicijnen niet meer nodig zijn. Er is dus nog veel onderzoek nodig om deze behandeling te verbeteren.’

> Lees ook: Al jaar geen insuline meer nodig na stamceltherapie bij diabetes type 1.

Bronnen: Willemijn de Vos en professor Eelco de Koning, zij waren op het EASD-congres 2026. En het artikel 'Eilandjestransplantatie bij type 1-diabetes: van donoreilandjes naar stamceleilandjes?'

Beeld: redactie diabetes.nl (tijdens de presentatie op het EASD-congres op 30 september 2026)